Świat wdarł się do kamienicy Dulskich

Dulska już nie boi się obcych. Codziennie w swojej kamienicy spotyka Hindusa, który z uśmiechem mówi jej "dzień dobry". Kraków w ciągu ostatnich lat stał się najbardziej otwartym i wielokulturowym z polskich miast. O "nadejściu nowych mieszczan" opowiada dr Paweł Kubicki, socjolog z UJ

Magdalena Kursa: Portret wspólczesnych krakowian, który wyłania się z Waszych badań, kompletnie burzy utarte stereotypy. Nie konserwatywni, ale nowocześni i otwarci na różne style życia, częściej przyjezdni niż zakorzenieni tu od pokoleń, zamiast jeździć do Wiednia czy Pragi, chętniej wsiadają w samolot do Londynu...

Paweł Kubicki*: - Współczesny Kraków jest wbrew pozorom bardzo otwartym miastem, przez lata był znacznie atrakcyjniejszy dla przyjezdnych niż np. Wrocław. W obu tych miastach przeprowadziliśmy wiele rozmów z liderami opinii publicznej: artystami, politykami, dziennikarzami, specjalistami różnych dziedzin, działaczami organizacji pozarządowych. W Krakowie większość naszych rozmówców nie była urodzona w tym mieście, we Wrocławiu niemal wszyscy byli rodowitymi mieszkańcami. Podobną prawidłowość zauważyłem na UJ rozmawiając z kolegami z różnych instytutów - większość z nich urodziła się poza Krakowem. Nasze uczelnie od zawsze przyciągają młodych ludzi z całej Polski, a nie tylko z własnego regionu. Wielu artystów, uważanych za typowo krakowskich, nie urodziło się w tym mieście. Na dodatek do Krakowa przyjeżdżają miliony turystów, setki zagranicznych studentów np. z Erasmusa, pracownicy międzynarodowych firm. Wszyscy muszą gdzieś mieszkać. Statystyczna właścicielka krakowskiej kamienicy nie musi więc nigdzie wyjeżdżać, wielokulturowość przychodzi dziś sama - do jej kamienicy wraz z lokatorami. Gdy Hindus czy czarnoskóry Amerykanin uśmiecha się do niej na klatce schodowej lub kalecząc po polsku mówi "dzień dobry", rozbija stereotypowe negatywne wyobrażenia o obcych. Dzięki tym procesom sami krakowianie stają się coraz bardziej tolerancyjni i otwarci na świat. W organizacjach pozarządowych w Krakowie działa wielu cudzoziemców, zwłaszcza Anglików. To fenomen na polską skalę.

Wielokulturowi, tolerancyjni - to o dobra prognoza dla rozwoju Krakowa. Takie miejsca przyciągają przecież kreatywnych ludzi, a w ślad za nimi nowoczesny biznes.

- Według badań amerykańskiego socjologa Richarda Floridy najdynamiczniej będą rozwijać się te miasta, w których mieszkają najbardziej kreatywne jednostki. Aby ich przyciągnąć, miasto musi im zaoferować nie tylko wysoki standard życia i ciekawą kulturę miejską, ale też tolerancję i otwartość. Takie osoby rzadko dają się bowiem zakwalifikować do jednego wzorca kulturowego. Kreatywność mieszkańców jest źródłem wzrostu gospodarczego. Nowoczesny przemysł, zwłaszcza ten bazujący na nowych technologiach szuka takich miejsc. Dlatego w reklamie miast tak często wykorzystywane jest słowo "wielokulturowość". Ważne są też przestrzenie, w których "wolno więcej". Taką rolę pełni krakowski Kazimierz, gdzie np. geje mogą swobodnie spacerować za rękę.

Według Floridy o kreatywności danego miasta świadczy m.in. tzw. gay index. Chodzi o to, że im więcej osób tej samej płci, choć wcale nie homoseksulanych, mieszka razem, tym miasto jest bardziej otwarte. Dla 20-, 30 - latków mieszkanie w centrum Krakowa i używanie kultury miejskiej jest bardzo ważne. Ponieważ jednak ceny w śródmieściu są niebotyczne, studenci czy absolwenci muszą szukać współlokatorów, często wśród osób nieznajomych, stąd wybór współmieszkańców tej samej płci. W Radomiu dwóch czy trzech 30-letnich mężczyzn mieszkających razem budziłoby podejrzenia. W myśleniu prowincjonalnym 30-latek to już stary człowiek, powinien mieć żonę i samodzielne mieszkanie. W miastach otwartych, np. w Londynie, wspólne wynajmowanie mieszkań jest czymś zupełnie normalnym. Kraków też staje się takim miastem. Ludzie wciąż się przeprowadzają. Nie ma kamienicy czy bloku, gdzie co jakiś czas nie wprowadziłby się ktoś nowy. Znika kontrola przysłowiowych Dulskich.

Twierdzicie, że w największych polskich miastach pojawiła się zupełnie nowa grupa społeczna, tzw. nowi mieszczanie. Możemy mówić zatem o nowych krakowianach?

- Tak, to osoby, dla których specyficzny styl życia, oferowany im przez wielkie miasto staje się podstawą do tworzenia własnej tożsamości. Identyfikacja z Krakowem, Wrocławiem czy Warszawą jest często silniejsza niż z państwem czy narodem. Nowi mieszczanie cenią takie wartości jak: otwartość, wielokulturowość, postawy proekologiczne, itp. Interesują się tym, co dzieje się w ich mieście - często sami działają w organizacjach pozarządowych albo organizują się w internecie w grupy protestujące przeciwko potencjalnym zagrożeniom dla miasta. Akcję przeciw balonowi nad Wisłą zainicjowali zresztą mieszkający w mieście cudzoziemcy. W Krakowie mamy też jeden z najwyższych w Polsce wskaźników osób, zaangażowanych w działalność wspólnot mieszkaniowych.

Podobnie jak w innych dużych miastach, coraz więcej krakowian ma nienormowany czas pracy. Kiedyś mówiło się o wolnych zawodach, np. adwokata czy lekarza - dziś używamy raczej określenia zawody plastyczne, czyli takie, które nie wymagają siedzenia przy biurku bez przerwy przez osiem godzin. Taki styl pracy pozwala na konsumpcję kultury miejskiej. Np. pracownik naukowy może między jednym wykładem a drugim iść na kawę ze znajomym czy zrobić sobie przegląd prasy przy drugim śniadaniu w ulubionej knajpie. W centrum Krakowa mieści się wiele instytucji, fundacji czy biur podróży, które zatrudniają ludzi od projektu do projektu. Za dnia śródmieście Krakowa zdominowane jest więc przez ludzi zatrudnionych w zawodach plastycznych. Przestrzenie niektórych kawiarni (np. Kolorów czy Bunkra Sztuki) stały się zresztą biurami. W godzinach przedpołudniowych zapełniają się tłumem nowych mieszczan z laptopami, którzy mogliby pracować w domu, ale potrzebują wyjść na zewnątrz i popracować wśród innych ludzi. Sam między wykładami chodzę często do Dyni na Krupniczej, by ściągnąć sobie pocztę na laptopie czy poczytać gazety.

Wskaźniki ekonomiczne jasno pokazują - na nowych mieszczanach i ich konsumpcji miejskiego stylu życia można sporo zarobić. W Krakowie powstaje dużo restauracji, które skierowane są nie do turystów, ale do mieszkańców - świadczy o tym ich lokalizacja, poza ścisłym centrum. Obserwujemy proces przechodzenia od gospodarki fordowskiej, której symbolem jest praca przy taśmie, gdzie wszystko jest ustandaryzowane, do gospodarki bazującej na kreatywności, w której ludzie mają coraz więcej czasu na zużywanie go na przyjemności i kulturę miejską.

Krakowska kultura miejska... Co to takiego?

- Kultura miejska oferuje możliwość konsumpcji takich wartości jak: sztuka, moda, muzyka, specyficzny styl życia - kawiarnie, restauracje, kluby. Te ostatnie stały zresztą swoistymi domami kultury - każda szanująca się knajpa ma coś w repertuarze: odczyty, koncerty, dyskusje. Takie miejsca jak np. Lokator, Re czy Pauza to instytucje, w których picie piwa jest tylko dodatkiem. W dużych miastach zmienia się zresztą sposób spędzania czasu na mieście - kiedyś wychodziło się na piwo, dziś to piwo jest efektem ubocznym konsumowania kultury miejskiej, zobaczenia ciekawej wystawy, spektaklu, spotkania przyjaciół czy po prostu rozmowy służbowej.

Na miasto przenosi się też życie rodzinne. Kiedyś latem wszedłem do ogródka Mleczarni na Kazimierzu - było takie zatrzęsienie wózków z dziećmi, że wydawało mi się, że przyjechało tam całe przedszkole. Tymczasem to zwykły obrazek w tym miejscu, w którym na kawę umawia się wielu krakowian z dziećmi.

Przyjazny dzieciom jest też np. Bunkier Sztuki, który w ubiegłym roku dostał nagrodę w plebiscycie Gazety "Kulturalne Odloty" właśnie za stworzenie Małego Klubu Bunkra Sztuki, w którym warsztaty dla dzieci prowadzili znani artyści. Takie inicjatywy bardzo podnoszą jakość życia. Krakowianka - zamiast jak jej koleżanka z prowincji jeździć wózkiem bez sensu w tę i z powrotem, a potem czekać na męża z obiadem - ma w mieście przestrzenie publiczne, gdzie zawsze może wyjść, spotkać znajomych czy przy kawie skończyć na laptopie jakiś projekt. W tym czasie dziecko bawi się z innymi np. w bunkrowej piaskownicy.

Symboliczne centrum Krakowa rozlewa się coraz dalej. W latach 90. ograniczało się do Rynku, potem poszerzyło się o Kazimierz, teraz wdziera się na Podgórze, gdzie wciąż powstają nowe galerie i kluby. Ponieważ popyt na kulturę miejską wciąż wzrasta, nowi mieszczanie zaczynają konsumować coraz to nowe fragmenty Krakowa. Sam jestem świadkiem tych procesów. Mieszkałem 8 lat przy Karmelickiej i wówczas wydawało mi się, że dalej jest już koniec miejskiego świata. Dziś okolice Królewskiej tętnią życiem. Teraz przeprowadziłem się w okolice Ronda Mogilskiego, które przez lata uważałem za przedpole Nowej Huty. Zdziwiłem się jakością tamtejszych knajp, dawno zniknęły stamtąd speluny dla lokalnych piwoszy.

Kraków jest zresztą przykładem, że coś tak nieuchwytnego jak klimat miasta można przekuć na konkretne pieniądze zostawiane przez turystów czy inwestorów.

Jak mieszkają nowi krakowianie?

- Najchętniej blisko centrum. To pozwala na konsumowanie kultury miejskiej i wpływa na jakość życia. Niestety niebotyczny wzrost nieruchomości w ostatnich latach spowodował, że część klasy średniej nie było stać na zakup mieszkania w śródmieściu. Ludzie wpadli w pułapkę: pobrali kredyty i kupowali lokale na nowych osiedlach, wierząc developerom, że wkrótce będzie tam wszystko co potrzeba do wygodnego życia: sklepy, przedszkola, dobra komunikacja z centrum. Skończyło się na tym, że pół dnia spędzają w korkach.

Dzisiejsi krakowianie mają coś wspólnego z drobnomieszczańską mentalnością pani Dulskiej?

- Niewiele, zwłaszcza jak się popatrzy na demografię. Sto lat temu Kraków był 100 tys. miasteczkiem, którego centrum mieściło się w obrębie Plant. Na dodatek prawie jedną trzecią mieszkańców stanowili Żydzi - wśród dzisiejszych krakowian nie ma prawie wcale ich potomków. Obecnie Kraków to prawie milionowa metropolia, która pod względem przyrostu ludności rozwinęła się najbardziej za czasów PRL. Krakowskich mieszczan, którzy mają trzypokoleniową tradycję jest niewielu. Próżno też dziś szukać tożsamości galicyjskiej czy środkowoeuropejskiej, ta ostatnia okazała się zresztą tylko etykietą zastępczą, która była próba poszukiwania identyfikacji między obcym kulturowo Wschodem a oddzielonym żelazną kurtyną Zachodem. Dla młodych krakowian, wychowanych w czasach podróżowania bez granic, mówienie o tożsamości środkowoeuropejskiej jest abstrakcyjne. Tożsamość to więzy, a jakie my mamy mieć kontakty np. z Budapesztem, do którego jedzie się pociągiem całą noc, choć odległość taka jak do Warszawy. Dziś krakowianom znacznie bliżej do Londynu, nie tylko dlatego, że samolot lata kilka razy dziennie. Po prostu coraz więcej krakowian ma tożsamość europejską.

Socjologowie mówią, że po wejściu do UE polskie miasta, w tym Kraków dołączyły do grupy miast sieciowych, których mieszkańcy upodabniają się do siebie.