Kraków, czyli stolica, prowincja, Panteon, kosmopolityzm

Straciliśmy stołeczność, ale z czasem staliśmy się stolicą duchową. Potem, w dobie siermiężnego PRL-u, szukaliśmy tożsamości w Galicji i Europie Środkowej. A jaka jest symbolika naszego miasta dziś, w czasach globalizacji i epoce nowych mieszczan?

Pamiętacie akcję "Gazety" "Uwaga krakowianie, nadchodzą nowi mieszczanie"? Dyskutowaliśmy podczas niej o tym, czy drobnomieszczan Dulskich na dobre zastąpili tzw. nowi mieszczanie, dla których podstawą tożsamości jest konsumowanie kultury miejskiej, otwartość na świat i inne kultury. Współtwórca pojęcia "nowych mieszczan" (wespół z Marcinem Galentem) krakowski socjolog Paweł Kubicki wydał właśnie książkę pt. "Miasto w sieci znaczeń. Kraków i jego tożsamości", w której próbuje prześledzić, jak przez wieki zmieniała się symbolika Krakowa. - W XIX w. Kraków był symbolem polskości, w PRL-u Galicją, dziś staje się częścią europejskiej sieci miast, symbolem kosmopolityzmu - zdradza fragmenty swych rozważań Kubicki.

Kubicki przypomina, że tracąc w XVII w. stołeczność na rzecz Warszawy, Kraków stawał się z biegiem lat coraz bardziej miastem prowincjonalnym i biednym. Dopiero w okresie zaborów, gdy nastąpiła sakralizacja jego przestrzeni, obwołano go stolicą duchową i narodowym panteonem. Tę symbolikę stracił jednak w okresie PRL-u. Z II wojny światowej wyszedł niemal obronną ręką, ale to Warszawa stała się w oczach Polaków symbolem heroicznej walki o polskość. Choć w pierwszych latach PRL-u Kraków - ostoja inteligencji i mieszczaństwa - był symbolem reakcji wobec nowej rzeczywistości, z czasem stracił również i tę funkcję - dla opozycji antykomunistycznej ważniejsze były Warszawa i Gdańsk. W samym Krakowie "nową sceną dla spektaklu narodowego stała się Nowa Huta".

Po 1989 roku, gdy Warszawa - niekwestionowane centrum gospodarcze i polityczne - stała się miejscem masowych migracji młodych ludzi, Kraków próbował się odnaleźć w tożsamości galicyjskiej i środkowoeuropejskiej. Na dowód tego Kubicki przytacza m.in. happening "Gazety" zorganizowany w 1995 r. po zwycięstwie Aleksandra Kwaśniewskiego w wyborach prezydenckich. Dziennikarze ustawili wówczas atrapę granicy między dawną Kongresówką a Galicją, w której triumfował Lech Wałęsa.

Wszystko to zmieniło się po wejściu Polski do UE. Dzięki likwidacji granic i tanim połączeniom lotniczym "europejska sieć miast zaczęła się otwierać". Krakowowi bliżej zrobiło się do Berlina czy Londynu niż do Warszawy. Miasto wyszło z cienia stolicy. Podstawą do tworzenia tożsamości Krakowa stał się specyficzny styl życia, charakterystyczny dla dużych europejskich miast.

- Owszem, w Warszawie jest co prawda większe nagromadzenie instytucji międzynarodowych, ale patrząc na skalę miasta, Kraków jest bardziej kosmopolityczny. Zawdzięcza to ogromnej liczbie studentów i turystów, a także zaangażowaniu samych mieszkańców, którzy zdobywają dla siebie coraz to nowe przestrzenie: Kazimierz czy Podgórze. Podczas dyskusji na łamach "Gazety", a także na jej forum internetowym, było wyraźnie widać, jak wiele osób identyfikuje się z własną dzielnicą. To typowe dla dużych miast europejskich - uważa Kubicki.

Ale Kubicki podkreśla, że mimo dziejowych zawirowań i zmian w swym wizerunku Kraków wciąż jest miastem o bardzo silnej symbolice narodowej. - Dowodem na to są wydarzenia, które miały miejsce już po oddaniu książki do druku, czyli pogrzeb na Wawelu Marii i Lecha Kaczyńskich. Emocje, które temu towarzyszyły, pokazują, jak ogromne symboliczne znaczenia dla Polaków wciąż ma Kraków i Wawel - dodaje socjolog.

Paweł Kubicki

„Miasto w sieci znaczeń. Kraków i jego tożsamości”. Księgarnia Akademicka, Kraków 2010