Wystawa o niemieckich badaniach rasowych na Podhalu

Wystawę dotyczącą niemieckich badań rasowych na ludności Podhala w czasie II wojny światowej otwarto w sobotę w Nowym Targu, podczas uroczystości związanych z obchodami 105-lecia Ruchu Góralskiego i 90-lecia powstania Związku Podhalan.

W czasie II wojny światowej hitlerowcy usiłowali udowodnić, że górale stanowią odrębną, zawłaszczoną przez Polaków nację, realizując na Podhalu nazistowski program segregacji rasowej. - Mam nadzieję, że ta wystawa rzuci nowe światło na dzieje Podhala, bo wbrew powszechnym opiniom górale wcale nie byli uprzywilejowaną przez Niemców grupą, a wręcz przeciwnie - ich kulturowa odrębność stała się przedmiotem manipulacji okupanta - powiedziała PAP organizatorka wystawy, dr Stanisława Trebunia-Staszel z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ.

Fotografie górali i miejscowej architektury, szkice, kwestionariusze i szczegółowe badania lekarskie były wykonywane przez niemieckich badaczy z Institut fur Deutsche Ostarbeit (IDO), który w latach 1940-1943 na Podhalu prowadził szeroko zakrojoną akcję badań antropologicznych. IDO powołany został w 1940 r. na miejscu zamkniętego Uniwersytetu Jagiellońskiego przez nazistowskiego gubernatora w Krakowie, Hansa Franka (więcej o tym w tekście: Tajemnicze nazistowskie archiwa na UJ).

Zbiory IDO mają wielką wartość dla etnologów z UJ, ponieważ poza czysto antropologicznymi i rasowymi badaniami niemieccy naukowcy z Sekcji Rasowo-Ludoznawczej zgromadzili pokaźny materiał o charakterze etnograficznym. - Są to przede wszystkim fotografie dokumentujące różne sfery życia mieszkańców kilku podhalańskich wsi; zarówno architekturę, ubiór, życie codzienne, jak i typowe zajęcia - powiedziała dr Trebunia-Staszel.

Ekspozycja została wzbogacona o fotografie ukazujące żyjących świadków niemieckich badań rasowych. Ich aktualne zdjęcia zestawiono z tymi, które Niemcy wykonali blisko 70 lat temu. Z relacji świadków tamtych wydarzeń wynika, że górale podczas badań niejednokrotnie bali się o swoje życie i zdrowie. Celem nazistowskich badań antropologicznych było dokonanie segregacji rasowej ludności Generalnej Guberni.

Po wojnie niemieckie zbiory IDO trafiły do Waszyngtonu w Stanach Zjednoczonych. W 1997 r. skrzynie z nazistowskimi zbiorami odnalazła amerykańska badaczka Gretchen E. Schafft. W 2003 roku polska ambasada rozpoczęła starania o przewiezienie zbiorów do Polski. W 2008 roku zbiory IDO trafiły do archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Przeczytaj także reportaż: Cosik jednego z Szaflarami