Fotografie ocalałe z zagłady

Zaintrygowały go ramy. Bardzo stare, pożarte przez korniki. Ledwo mieściły się w koszu. Spomiędzy nich wystawał gruby zwitek papierów polepionych gliną. Kiedy po niego sięgnął, zaczął mu się kruszyć w rękach.

Ze starych fotografii spoglądały piękne żydowskie dziewczyny: Lala Birmanowa (zapisek na odwrocie: "Na pamiątkę dla Uszera, 1VII 1933"), Rózia ("Koledze - Koleżanka na wieczną pamiątkę, 3 V 1935"), Rachela ("Na pamiątkę ofiarowuje koledze, 21 V 1938"), Leika Gross otoczona gromadą prężących muskuły chłopaków ("wakacje w Krościenku, 1 VIII - 16 VIII 1937").

Pozujący do fotografii zbiorowych uśmiechali się niepewnie, przybrawszy wymuszone pozy. Większość zdjęć została niewyraźnie opisana ołówkiem: "Przed wyjazdem Leszka Luikiera do Włoch, 10 I 1938", "Kurs Instruktorski przed wyjazdem Majera Schwaira do Palestyny" (daty brak) , "Na stacji przed wyjazdem Rózi Rosenberg do Palestyny 16 X 1935".

Przeglądając rozsypujące się fotografie nowosądeckich i tarnowskich Żydów, Zeitz zdał sobie sprawę, że w rękach kruszy mu się świadectwo świata, który odszedł na zawsze. Nie mógł pozwolić, by przepadło w ulicznym koszu przed Rejonową Przychodnią Dentystyczną przy ul. Kazimierza Wielkiego w Nowym Sączu.

Wypłowiał już tamten obrazek*

Zeitz mówi o sobie, że ma duszę historyka, ale bardziej od ludzkich losów interesują go stare budowle i broń. Dlatego zniszczone fotografie przeleżały nietknięte w szufladzie dentysty przez kilka lat. Nie próbował dowiedzieć się, do kogo należały. Podejrzewa, że do kosza wyrzucił je ktoś, kto mieszka w kamienicy w okolicy rynku. - Może jakiś nowy lokator znalazł je na strychu podczas wiosennych porządków? - zastanawia się Zeitz.

Kiedyś pomyślał, że fotografie marnują się u niego. Nie miał serca i czasu, by samemu zgłębiać ich historię, ale czuł, że ktoś powinien to zrobić. Przekazał zbiór Bogdanowi Likusowi - koledze z Krakowa, malarzowi i rzeźbiarzowi, dzięki któremu w końcu trafił on w nasze ręce.

Zanim jednak tak się stało, Likus spędził wiele tygodnie na doprowadzaniu fotografii do porządku.

- Były polepione czymś brązowym. Jakby błotem, a może nawet zaschniętą krwią. Mam już taką wyobraźnię, że jak je zobaczyłem w takimi stanie, zaraz przed oczami stanął mi widok rozstrzeliwanych Żydów. A wśród nich jednego, który miał przy sobie te zdjęcia - mówi Likus.

Brązowawy nalot przez kilka dni ścierał delikatnie spirytusem. Opowiada o swoim wzruszeniu, kiedy spod osadu zaczęła wyłaniać się twarz. - To była twarz przepięknej dziewczyny, którą natychmiast zapragnąłem namalować - wspomina.

Z zapisu na odwrocie wiadomo, że dziewczyna miała na imię Rózia, a zdjęcie zrobiono 3 maja 1935 roku. Nazwiska nie było.

Dziś kiedy dym, to po prostu dym

Jakub Müller ma 87 lat, drobną, pooraną zmarszczkami twarz i jasnobłękitne prawie przeźroczyste oczy. Wiele czasu spędza w oknie na pierwszym piętrze domu przy ul. Rybackiej 3. Stąd najlepiej widać cmentarz żydowski w Nowym Sączu. Jakub tym cmentarzem się opiekuje. Chodzi drobnymi kroczkami, za to bardzo szybko. Nie lubi marnować czasu.

- Ortodoksyjnym Żydom, którzy swoje życie spędzają na modłach i oczekiwaniu na Mesjasza, powtarzam, że przed przyjściem Mesjasza też trzeba żyć - opowiada.

Pomimo swojego wieku Müller żyje bardzo intensywnie. Jeździ po całym świecie, zbierając pieniądze na remont nowosądeckiego cmentarza. Zaraz po wojnie wybudował wokół niego mur z macew. Tylko w ten sposób mógł ocalić je przez odbywającymi się na ul. Rybackiej targami bydła.

Świat przyjeżdża też do Jakuba. O historii nowosądeckich Żydów opowiada zagranicznym studentom i uczniom, wycieczkom zorganizowanym i indywidualnym turystom. To dla nich tuż przy cmentarzu stawia teraz dom, w którym mogliby wypocząć po podróży. Jest jedną z dwóch osób w mieście, które przyznają się do swojego żydowskiego pochodzenia (drugą jest urodzona w ukryciu w 1942 roku Anna Kępińska).

- Przed wojną było nas tu 14 tysięcy - wzdycha.

Kiedy pokazujemy mu album, długo, bardzo dokładnie ogląda go w milczeniu. Potem wyznaje, że miał nadzieję znaleźć wśród rozbawionych dziewcząt na fotografiach swoje trzy siostry. Ani one, ani rodzice i dwóch braci Jakuba Müllera nie przeżyli wojny. Niestety, na zdjęciach nie odnajduje najbliższych. Rozpoznaje za to swojego kolegę Ksiela Eisenbacha. Bardziej dzięki podpisowi na odwrocie niż samej fotografii, która przedstawia kilkunastoletniego chłopca stojącego na baczność w studiu fotograficznym na tle tapety w róże. Kilka lat później ten chłopiec został przełożonym Müllera - przewodniczącym grupy młodzieży syjonistycznej Freihit (Wolność) walczącej o powstanie państwa Izrael. Umrze w Palestynie po wojnie.

Feder, Linger, Bittner, Schimmel, Singer, Birmann, Luikier - to najczęściej pojawiające się w podpisach pod fotografiami nazwiska. Müller sprzed wojny pamięta je wszystkie: - Linger? Byli tacy. Bittner? Też, a jakże. Tyle czasu minęło... Twarze trudno rozpoznać...