Kraków to walka dwóch żywiołów: otwartości i ksenofobii

Jesteśmy w Krakowie bardziej mobilni niż kiedyś, bardziej otwarci na świat i na spotkanie z "innym". Nie mam jednak pewności, czy jesteśmy przygotowani np. na meczet na placu na Stawach. W Krakowie zmagają się obecnie dwa żywioły: metropolitarność i otwartość z zapyziałością, prowincjonalizmem i przejawami ksenofobii. To jak walka postu z karnawałem - mówi prof. Jacek Purchla*

Magdalena Kursa: Jak historyk Krakowa i ekonomista odczytuje rewolucyjne zmiany, którym nasze miasto podlega w ostatnich latach? Zmienili się też sami krakowianie?

Prof. Jacek Purchla: Kraków jak nigdy wcześniej w historii przeżywa gwałtowną i wielowymiarową zmianę. Trudno w jej trakcie pokusić się o pełną diagnozę zachodzących zjawisk i ich społecznych skutków. To prawdziwa rewolucja. Składa się na nią splot trzech wielkich procesów: transformacji ustrojowej, globalizacji oraz integracji europejskiej, ale także znacząca zmiana pokoleniowa!

Przypomnijmy sobie obraz Krakowa z lat 80. sportretowany przez Jerzego Pilcha i Jerzego Stuhra w filmie "Spis cudzołożnic". To miasto pogrążone w marazmie, izolacji. Groteska, w której mieszczańskość oznaczała zanurzenie się w przeszłości. Codzienne trawienie tradycyjnych wartości było lekarstwem przed postępującą sowietyzacją i degradacją. Przyszłości nie było, więc patrzyliśmy w przeszłość. Lata 80. były ostatnim etapem "matejkowskiego" Krakowa. Dziedzictwo "podpierało" wówczas nasze mocno zakorzenione poczucie europejskiej tożsamości. Było opozycją do siermięgi dnia powszedniego i egzotycznej subkultury, jaką stworzył tzw. realny socjalizm.

Dziś bez kompleksów patrzymy na świat. Staliśmy się bardziej otwarci, demokratyczni, mniej konserwatywni.

- Bez wątpienia. Kraków wszedł w wiek XX jako rezerwat quasi-feudalnych stosunków społecznych. Miał najwyższy wskaźnik służby domowej wśród wszystkich miast monarchii Austro-Węgierskiej. Przedindustrialne miasto pozbawione było nieomal całkowicie burżuazji. W tym "gnieździe Stańczyków" dominowało ponad 200 rodzin arystokratycznych i szlacheckich. Pod pomnikiem Mickiewicza odbywał się jeszcze w okresie międzywojennym swoisty "targ niewolników". Zbierały się tam przybyłe do miasta, szukające pracy kandydatki na gosposie. W okresie międzywojennym podstawową jednostką mieszkalną wciąż była kamienica czynszowa. Kraków nie miał osiedli mieszkaniowych, choćby takich jak warszawski Żoliborz. Nieliczne przykłady tzw. budownictwa społecznego z lat 30. to bloki przy ulicy Praskiej i Prusa. Projektowali je architekci warszawscy, bo krakowscy byli zajęci zleceniami od mieszczaństwa.

Swoisty egalitaryzm przyniosły Krakowowi dopiero powojenne blokowiska.

- Blokowiska zrównały profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego z klasą robotniczą. Paradoks Krakowa tkwi w tym, że miasto, które jest symbolem kontynuacji, przeżyło w XX wieku dwie rewolucje demograficzne. W czasie drugiej wojny światowej Holocaust przerwał wielokulturową tradycję miasta. Budowa Nowej Huty oznaczała nie tylko spóźnioną industrializację, ale wielkie procesy migracyjne. Miały one radykalnie zmienić społeczne oblicze Krakowa, będącego dla reżimu esencją mieszczańskości.

Kolejną rewolucję przyniosła krakowskim mieszczanom transformacja 89 roku.

- Przez transformację ustrojową Kraków przeszedł łagodniej niż miasta przemysłowe - właśnie dzięki mieszczańskości. Kwitnący np. dziś "przemysł biesiadny", te wszystkie restauracje, kawiarnie, kluby nie wzięły się z próżni. Nastąpiło po prostu skomercjalizowanie istniejącej tu wcześniej jeszcze przedwojennej mieszczańskiej kultury i stylu życia - swoisty "powrót od blokowiska do miasta". W samym Krakowie następują intensywne zmiany - miasto młodnieje, zmienia strukturę wykształcenia i strukturę zawodową. Z drugiej strony, choć na ulicach rządzi młodzież, nieformalną władzę w mieście trzymają korporacje zawodowe: lekarze, prawnicy, świat nauki i kultury, kler. W tym tkwi zresztą urok i wada Krakowa. Te światy przenikają się z nowym Krakowem, ale jednocześnie żyją jakby obok niego. Często rodzi się z tego kreatywne napięcie. Jesteśmy w Krakowie bardziej mobilni niż kiedyś, bardziej otwarci na świat i na spotkanie z "innym". Nie mam jednak pewności, czy jesteśmy przygotowani np. na meczet na placu na Stawach. W Krakowie zmagają się obecnie dwa żywioły: metropolitarność i otwartość z zapyziałością, prowincjonalizmem i przejawami ksenofobii. To jak walka postu z karnawałem. Generalnie jednak, dzisiejsi krakowianie są w sensie mentalnym zupełnie innym społeczeństwem. Mentalności dzisiejszego 20-latka nie da się porównać z mentalnością Jacka Purchli, gdy był w tym wieku.

W czym tkwi różnica?

- Dzisiejsi młodzi krakowianie nie mają żadnych kompleksów (a także pokory wobec starszych generacji), są obywatelami świata. Pewni siebie. Wypad Ryanairem na weekend do Londynu czy Paryża nie jest dla nich żadnym problemem. Coraz więcej ludzi w wieku 20 lat wyprowadza się z domu, wynajmują garsonierę w centrum. Studenci są kosmopolityczni. Dramatycznie obniżył się poziom kultury historycznej. Wiem, co mówię, bo jestem belfrem - jedna ze studentek przekonywała mnie ostatnio podczas egzaminu, że trzeciego rozbioru Polski dokonały NRD i Związek Radziecki!

Straszne! Jak interpretuje Pan określenie nowi mieszczanie?

- Kojarzy mi się z ukształtowanym w latach 80. zachodnim modelem konsumpcji, który dotarł do polskich miast. Ma to związek z mentalną zmianą krakowian: walka o indywidualny sukces wypiera dziś postawę obywatelską i działanie służące dobru wspólnemu.

Ale według socjologów Pawła Kubickiego i Marcina Galenta, to właśnie nowi mieszczanie, dla których podstawą tożsamości jest życie w mieście, angażują się w przeróżne organizacje pozarządowe działające np. na rzecz ich dzielnic.

- Prawdą jest, że ci nowi mieszczanie wyręczają często samorząd w trosce o dobro wspólne. Nie chcę, by to zabrzmiało jak oskarżenie, ale w roku 1989 nie sądziłem, że odrodzony samorząd będzie tak bardzo różny od tego w czasach autonomii galicyjskiej. Nasza nowa klasa polityczna stworzyła model samorządowy, zupełnie nieadekwatny do wyzwań stojących przed dużymi miastami. Ustawa o samorządzie napisana została w roku 1990 pod gminę wiejską. To "upcimienie Krakowa" jest powodem wielu patologii w rozwoju naszego miasta. Jego potencjał, a także energię jego mieszkańców dusi dziś w dodatku wulgarny centralizm.

Równocześnie Kraków rozrasta się i podobnie jak przed stu laty, staje dziś przed ważnymi pytaniami o swoje granice. To czytelna analogia do czasów narodzin Wielkiego Krakowa za prezydentury Juliusza Leo. Dziś Krakowa nie można redukować do granic administracyjnych gminy. Po przejściu przez fazę wielkiego blokowiska, krakowianie przesiedli się z tramwajów do swoich nowych limuzyn i zaczęli budować domy za miastem. Użytkownikami miasta są dziś nie tylko krakowianie zameldowani w nim, ale też mieszkańcy gmin ościennych. Miasto traci na tym ekonomicznie. Dlatego m.in. tak pilnie potrzebna jest dzisiaj nowa wizja Wielkiego Krakowa i skuteczniejsze instrumenty zarządzania tym skomplikowanym organizmem.

Krakowski samorząd rzeczywiście cechuje znikoma kreatywność urbanistyczna. Na naszym forum internetowym nie brakowało ubolewań, że typowa tkanka miejska kończy się dziś tam, gdzie przed wybuchem drugiej wojny.

- Kraków ma dzisiaj wielu zdolnych urbanistów, ale nie ma urbanistyki. Przestrzenią rządzą dzisiaj "prawnicy i deweloperzy". Samorząd jest często zaledwie statystą, bo na pewno nie kreatorem wartościowej urbanistyki. To choroba, która toczy dzisiaj wszystkie polskie miasta. W Krakowie, który w trudnym okresie dwudziestolecia międzywojennego wybił się np. na kreację urbanistyczną Alei Trzech Wieszczów, to szczególnie drastyczny regres cywilizacyjny. To dlatego również nowi mieszczanie-obywatele próbują brać sprawy miasta w swoje ręce poza samorządem. To ważny sygnał.

Kraków, znajdujący się w kulturowej przestrzeni Europy Środkowej, najbliższe związki miał tradycyjnie z miastami tego obszaru: Wiedniem, Lwowem. Nowi mieszczanie chętniej latają jednak do Londynu czy Berlina.

- Między jednym a drugim nie ma sprzeczności. Władysław Bartoszewski na pytanie, kim jest, odpowiada: Polakiem, katolikiem, warszawiakiem, Europejczykiem. W czasach, gdy urbanizacja skupia się w największych węzłach sieci, interakcja mieszkańców jest czymś naturalnym. Berlin na naszych oczach staje się - po Londynie i Paryżu - trzecim miastem globalnym Europy. Kraków wchodzi w strefę oddziaływania Berlina, z którym - bo nie z Warszawą - połączony jest dziś autostradą. Z drugiej strony Kraków wciąż jest esencją Europy Środkowej, leży w samym sercu tego regionu jako jedyna niestołeczna metropolia pomiędzy: Warszawą, Berlinem, Pragą, Wiedniem, Bratysławą i Budapesztem. To nasza ciągle słabo wykorzystana szansa!