Jak Szwedzi śmieci palą

Władze Krakowa muszą w ciągu kilku dni zdecydować, gdzie powstanie spalarnia odpadów. Tymczasem wciąż trwa opór mieszkańców dzielnic branych pod uwagę jako lokalizacja obiektu. Próbą przełamania obaw ludzi miał być niedawny wyjazd do Szwecji, gdzie zaprezentowano najnowocześniejsze instalacje służące utylizacji śmieci.

Dworzec Główny w Krakowie, wtorek, dochodzi szósta rano. Przy wejściu na peron nr 5 kilka osób stoi w obłoku dymu. Ostatnia okazja, żeby zapalić, bo potem w pociągu do Gdańska już nie będzie można. To część wycieczki mieszkańców Krakowa i radnych. W Gdańsku wsiądą na prom do Szwecji, gdzie będą oglądać spalarnie odpadów. Mają przekonać się, że nie śmierdzą, nie trują, że obok nich można normalnie żyć. Albo pozostać przy swoich obawach...

Popatrzcie, jak tu pięknie

- Popatrzcie, jakie tu jest przejrzyste powietrze. To nie jest wyjątkowy dzień. Tak jest zawsze - wita gości z Polski przewodnik wycieczki prof. Józef Netterowicz.

Z Nynashamn, gdzie wysiedliśmy z promu, jedziemy wynajętym w Polsce autobusem. Właśnie mijamy budowę trasy szybkiego ruchu do Sztokholmu. Przez głośniki prof. Netterowicz znów - i nie ostatni raz w czasie pięciodniowej podróży - podaje Szwecję za wzór do naśladowania: - Popatrzcie, jak tu się buduje drogi. Oni tu sypią kilka razy grubszą niż w Polsce warstwę tłucznia. Dlatego są takie równe i choć mają tu klimat podobny do naszego, a nawet bardziej surowy, nie ma mowy o dziurach.

- Ale oni tu mają sam kamień, to im tanio wychodzi - odzywa się ktoś.

- Sypią też popiół ze spalarni śmieci - odbija piłeczkę zakochany w swej drugiej ojczyźnie prof. Netterowicz.

Józef Netterowicz mieszka w Szwecji od 1976 roku. Wyjechał krótko po skończeniu studiów na AGH. Władze szwedzkie tak szybko zaufały nowemu obywatelowi, że już pod koniec lat 70. pracował przy instalacjach elektrowni atomowych jako szef zespołu naukowców. Do dziś jest tu jednym z bardziej cenionych naukowców. Choć Szwecji już nie zamierza opuszczać (tu ma pracę, dom, żonę i dzieci), to twierdzi, że czuje w sobie obowiązek wobec starego kraju. Jeździ więc do Polski i przekonuje lokalne samorządy do spalarni odpadów. A dokładniej: do nowoczesnych technologii, które nie trują i pozwalają zarobić. Nie ukrywa przy tym swoich związków z firmą Radscan Intervex, która takie technologie sprzedaje. Nie wstydzi się roli lobbysty - od tego, gdzie pracuje, rozpoczyna rozmowę. To jego wizytówka, która znaczy także: "Wiem, o czym mówię". Dlatego doradza także polskim stowarzyszeniom samorządowym, jak zmienić polskie prawo, żeby łatwiej było egzekwować segregację odpadów i karać tych, którzy swoje odpady i odchody wywożą do lasu albo wylewają do rzeki.

- Szwecja to wspaniały kraj - przekonuje prof. Netterowicz podczas podróży autobusem. Zaraz jednak zaczyna narzekać: - Gdybym nie miał żony, która poświęciła czas na wychowywanie dzieci, pewnie bym się teraz za nie trochę wstydził. Niestety, Szwedzi dość szybko puszczają dzieci samopas, przez co nie wiedzą, że bąki i mlaskanie przy stole to coś niewłaściwego... I wszyscy tu mówią do siebie per ty. Nawet uczeń w szkole do nauczyciela. Nauczenie młodzieży osobistej kultury staje się problemem...

Dzień prof. Netterowicza od rana do późnego wieczora wypełniają prelekcje i tłumaczenie wypowiedzi szwedzkich urzędników. Także w czasie wolnym proszony jest o indywidualne doradztwo.

- Panie Józefie, jesteśmy w pokoju 207, czekamy - przypomina ktoś z wycieczki podczas kolacji. - Chcą usłyszeć, czego jako dzielnica powinni się domagać w zamian za sąsiedztwo spalarni - wyjaśnia prof. Netterowicz i zaraz wstaje od stołu.

Hogdalen - znają to od stu lat

- Proszę państwa, jedziemy teraz do spalarni Hogdalen w Sztokhomie. Na spotkanie z wami umówieni są jej pracownicy i przedstawiciele władz miasta. Proszę więc korzystać z okazji i bez ogródek zadawać pytania - nakłania wycieczkowiczów prof. Netterowicz. Kilka minut później w oddali widzimy biały dym unoszący się z kilkudziesięciometrowego komina. Nasz przewodnik informuje, że w 99,9 proc. składa się on z pary wodnej.

- Jak daleko od spalarni są najbliższe domy mieszkalne? - to pierwsze pytanie podczas spotkania ze szwedzkimi urzędnikami. Pytają mieszkańcy Łęgu i Mogiły (dwie z czterech branych pod uwagę w Krakowie lokalizacji spalarni).

- Kilkaset metrów. Najlepiej to widać wieczorem, kiedy zapalą się światła w mieszkaniach - odpowiada Nils Lundkvist, przedstawiciel sztokholmskiego magistratu, odpowiedzialny za gospodarkę odpadami w stolicy Szwecji, w tym za nadzór nad spalarnią w Hogdalen.

- Czy tu gdzieś w okolicy ludzie mają ogródki, w których uprawiają na przykład sałatę? - pyta pani Marzanna z Łęgu, jedna z niewielu osób, które wróciły z wycieczki do Szwecji nieprzekonane. Nadal nie wyobraża sobie za oknem dodatkowych kominów. Dlaczego?

- Przecież słyszeliście, co mówił ten Szwed. Oni wcześniej mieli wysypisko śmieci na miejscu, gdzie teraz jest spalarnia - tłumaczy. - No więc byli już przyzwyczajeni do takiego niemiłego towarzystwa. Ja im wierzę, że pilnują wyziewów z komina, ale sami przyznali, że zdarzały się im wypadki przy pracy i na okoliczne domy spadał pył. No i brakuje mi jednoznacznej odpowiedzi w sprawie wpływu na zdrowie. Co z tego, że wyłapują większość trucizn, skoro nie mają urządzeń, które pozwoliłyby na powstrzymanie mikropyłów. To rakotwórcze elementy. Na dokładkę zaś dowiedziałam się, że spalarnia nieźle hałasuje.

Jej koleżanka na tym samym spotkaniu pyta jeszcze o badania emisji. Okazuje się, że Szwedzi wielokrotnie przygotowywali mapy szkodliwych substancji w atmosferze w rejonie Hogdalen. - Nigdy nie udawało się nam tylko i wyłącznie na podstawie danych o szkodliwych substancjach odnaleźć na takiej mapie spalarni. Za to pobliską szosę szybkiego ruchu owszem - odpowiadał Lundkvist, świadom powagi problemu.

- A co robicie, kiedy jest awaria w spalarni albo po prostu filtry nie zadziałają dobrze? - pada pytanie.

- No jak to? Upominamy spalarnię, żeby szybko rozwiązała problem - dziwi się szwedzki urzędnik.

- A kary jakieś przewidujecie za takie przekroczenia norm? - to ten sam głos.