Koniec pięciu minut Krakowa

Czego Kraków dorobił się w czasach prosperity? Co wybudował? Na jaką zapracował markę? Przekonani o wyjątkowości swego miasta krakowianie stają dziś bezradnie po odgwizdaniu końca ich pięciu minut.

To nie był dobry rok. Były w nim dobre miesiące i chwile, ale rok 2008 zostawia po sobie cierpki smak ekonomicznych wyliczeń. I mimo że kakofonia opinii finansistów sugeruje, że łatwiej przewidzieć skutki globalnego ocieplenia niż globalnego kryzysu, to oba dramaty mają wspólny mianownik: są globalne. Oznacza to, że dotyczą również tego kraju i tego miasta.

W docierający do Krakowa kryzys trudniej pewnie uwierzyć, stojąc przed świętami na zakorkowanych ulicach przy galeriach handlowych. Takich zakupów już jednak nie będzie! I niech znakiem ich końca będą odpadające szyby Galerii Krakowskiej, pęknięta na pół Plaza w szczycie zakupowego szału i konfesjonał przed wejściem do pasażu handlowego. Niech takie symbole wstrząsną tymi, którzy zmian nie zauważają. Niech zilustrują nieprzyjemny fakt, że czas beztroskiego konsumowania szczególnej pozycji w Polsce, którą ewidentnie miał Kraków, właśnie się skończył. Bo to, co w ostatnich miesiącach podziało się na świecie, zaleje miasto od iluminowanego (z jednej strony) Wawelu do ostatniej uliczki Kurdwanowa, Nowej Huty i Woli Justowskiej. Do ostatniej knajpy, zaułka i kanału. Światowy kryzys dotknie Kraków najszybciej i najmocniej spośród wszystkich polskich miast. Łatwo zburzy mity o jego niezwykłości, budowane przez ostatnie pięć lat. Czyli - przez pięć minut.

Mit pierwszy: Jak Praga

Proszę wybaczyć profetyczny charakter tego tekstu, ale usprawiedliwia go nie tylko data. Kryzys do Krakowa już dotarł. Dojechał i doleciał. Podsumowując rok 2008, mogę oczywiście wymieniać wydarzenia dla tego miasta tak ważne, jak otwarcie tramwajowego tunelu pod Dworcem Głównym, przebudowę ronda, oddanie opery, ekshumację generała Sikorskiego czy niektóre gry i zabawy krakowskich radnych. To wszystko jednak drobiazgi przy ekonomii.

- Zobacz, pusto. W tamtym roku stolik na firmową wigilię musiałem tu rezerwować dwa tygodnie wcześniej - mówił mi w jednej z restauracji nieopodal Rynku znajomy, podróżnik, lekarz, właściciel prywatnej kliniki stomatologicznej.

Siedzieliśmy w Metropolitan przy Sławkowskiej, jednej z wciąż nielicznych restauracji w mieście, w której właściciele dbają o to, by obsługa poza sobą zajmowała się też gośćmi, a kucharz rozumie, co to jest makaron ugotowany al dente. Wieczór 22 grudnia. Centrum wyglądało na wymarłe. Kolejek nie było nawet do smażonych kiełbas, prażonych orzechów i żelków Haribo - wizytówek targów świątecznych na Rynku Głównym. Targów, które lokalne władze ogłaszały turystycznym magnesem. Dlatego pewnie mój towarzysz wieczoru, bywały w świecie, przekonywał mnie, jak kulturowo Kraków przespał ostatnie lata.

- Przecież nie było drugiego miasta w Polsce, z którego samoloty do Londynu odlatywałyby co godzinę czy dwie! Było?

- No nie było. Ale co z tego?! - odpowiadałem zrezygnowany, mrużąc oko na podkoloryzowany nieco przez mojego przyjaciela obraz Krakowa. Miał jednak sporo racji, bo to Kraków był pierwszym polskim miastem, które odkryło siłę tanich linii.

- W jedną stronę lecieli Polacy do roboty na budowach i w knajpach, a w drugą Anglicy na wieczory kawalerskie - ciągnął mój znajomy. - Lecieli też Szwedzi, Włosi, Hiszpanie, Niemcy. A ja spotykałem tych Polaków tam, za morzem. Dobrze zorganizowani. Tam rozumieją, że jak w restauracji klient podniesie wzrok w stronę baru, to trzeba zareagować, że menu trzeba podać natychmiast, że nie można nikogo wyrzucać, tłumacząc: "już zamykamy".

- Tu też rozumieją. Zresztą nie tylko tu - próbowałem oponować, wymieniając inne lokale: Horai, Orient Ekspres, Pod Różą... Ale nie zdążyłem dokończyć, albo też niewiele adresów przyszło mi do głowy.

- Zobacz, co zrobiła Praga. Na każdym kroku informacja turystyczna. Wypieszczona starówka. Nowoczesne lotnisko. Wielki kalendarz imprez kulturalnych. Policjanci mówią po angielsku. W knajpach cieszą się z każdego gościa. Nauczyli się tego. Rozumieją, że pieniądze z turystyki to twarda część gospodarki. I wszyscy z tego korzystają - urzędnik i prywatny przedsiębiorca. W Krakowie potrafili tylko przykleić kartki "PIJANYCH ANGLIKÓW NIE OBSŁUGUJEMY". A na imprezowiczach też można zarobić! Trzeba mieć ofertę dla wszystkich i nie mówić głośno, że się na kogoś stawia, a na innych nie liczy!

Tu już nie mogłem się nie zgodzić. Że tej oferty dla wszystkich Kraków nie ma doskonałej, od wiosny 2008 widać już wyraźnie, choćby w spadających statystykach krakowskiego lotniska. Oficjalnych danych podsumowujących odwiedziny w mieście za cały rok 2008 jeszcze nie ma, ale branża turystyczna załamuje ręce już od wczesnego lata, a teraz nawet na sylwestra hotele były pustawe. Problem jest oczywiście złożony, bo turystyka jest najwrażliwszą na wszelkie gospodarcze zawieruchy branżą, ale też turyści nie wycofują się szybko z miejsc o szczególnie mocnej marce. Kraków na taką markę miał szansę - wymieniany wysoko w międzynarodowych rankingach. Wygląda na to, że z mapy europejskich atrakcji znika tak szybko, jak się na niej pojawił.

Mój towarzysz przedwigilijnego wieczoru powiedziałby, że poza starymi murami i kilkoma knajpami nic tu nie ma. Ja dodam, że to, co jest, mocno odbiega od przyzwoitego europejskiego poziomu: brak spójnego oznakowania i rozwiniętej informacji turystycznej, chaotyczna promocja, zero współpracy Krakowa z atrakcyjnymi okolicznymi gminami, wciąż zaniedbane i źle oznakowane najważniejsze zabytki, kiepska kuchnia, słaba obsługa, zła komunikacja. Brakuje też turystycznej kultury - czegoś, co nie zależy od urzędników, nie można też sobie tego kupić, płacąc drożej. Tego jednak nie można się nauczyć w pięć minut, choć łatwiej nabyć, podróżując i goszcząc u siebie przybyszów. Jeszcze się to nie udało. W turystycznym boomie Kraków potrafił się najeść, ale wciąż nie potrafi dobrze przygotować jedzenia.

Mit drugi: Jak Edynburg

Czytelnicy magazynów "The Observer" i "The Guardian" oraz użytkownicy guardian.co.uk w ankiecie oceniali najciekawsze miasta świata. W serwisie internetowym Money.pl czytam niedawno, że prawdziwym zaskoczeniem, również dla organizatorów, było drugie miejsce przyznane Krakowowi. "W kategorii najciekawsze miasta świata miejsce pierwsze stolica Małopolski ustąpiła jedynie Sydney. Na trzeciej pozycji uplasowało się San Francisco. Jednocześnie dotychczasowy zwycięzca w tej klasie - Hongkong, znalazł się poza podium".

Załamanie koniunktury gospodarczej bezlitośnie odsłania słabość takich rankingów. Jeśli Kraków deklasuje Hongkong pod względem turystycznej atrakcyjności, ranking ten ma wartość przede wszystkim socjologiczną, pokazując stopień zmanierowania uczestników ankiety. Bo nikt przy zdrowych zmysłach nie będzie przekonywał, że dawna brytyjska kolonia i turystyczny tygrys Dalekiego Wschodu blednie w cieniu kościoła Mariackiego, Wieży Ratuszowej i... szkieletora. Takie rankingi pokazują jednak, jak duża w zamożnych społeczeństwach jest ciekawość świata i chęć poznania nowości. Bogaci Niemcy, Anglicy i Szwedzi byli już wszędzie i to nieraz. Nudzą się już egzotyką Wschodu, francuską kuchnią, włoskim renesansem. Dlatego głosują na nowości. A co dostaną w nowym dla nich Krakowie?

W 2000 roku Kraków był Europejską Stolicą Kultury. Dostał sporą szansę i razem z Pragą reprezentował nasz region kontynentu w najważniejszym dotąd roku pośród cyklu Europejskich Stolic Kultury. Były skandale, nie zawsze czytelnie sformułowany program, a festiwal sprawiał momentami wrażenie dziejącego się w oderwaniu od mieszkańców. Ale był też sporym oddechem dla miasta, które poważniej zaistniało na kulturalnej mapie Europy. Z Unii popłynęły pieniądze na imprezy i nowoczesny sposób zarządzania projektami kulturalnymi. Wtedy właśnie zatrzymał się spadek ruchu turystycznego w Krakowie. Po tamtym okresie zostało tylko biuro festiwalowe. Z ambicji stworzenia z Krakowa miasta kulturalnych festiwali na miarę Edynburga nie zostało nic.

Bo Kraków wciąż nie wie, czego chce. Rozpaczliwe szukanie modelu promocji miasta dla "turysty skrojonego na Kraków" było w ostatnich latach podstawowym zajęciem sporej części urzędników z okolic placu Wszystkich Świętych. Jedni przekonywali do "Sukiennic" ułożonych z kieliszków do szampana, drudzy za ten rubaszny żart przepraszali, trzeci kręcili kantatę Rubika, czwarci się do niej nie przyznawali, a piąci stawiali na Misteria Paschalia, żeby kolejni... I tak dalej. Bez konsekwencji, bez poważnej strategii, bez spójnego przekazu, który mógłby iść w świat i w którym to wszystko razem jakoś by współgrało, gdyby ktoś jeden miał szansę chwycić to za łeb i uporządkować.

Nowym pomysłem jest projekt "Sześć zmysłów", debiutujący w minionym roku. Obejmuje kilka wielkich festiwali - od muzyki, przez teatr i film, po sztuki audiowizualne. Pierwsza edycja niektórych z nich okazała się klapą, inne - Paschalia i Sacrum Profanum - od lat niezmiennie gwarantują wysoki poziom. Niezdecydowanie władz widać jednak również przy tym projekcie - są pieniądze na jego zorganizowanie, ale brakuje już na promocję.

W 2009 roku trzeba się będzie zdecydować, bo nie przyjedzie do nas nikt. Może będzie trzeba wprowadzić darmowe bilety do muzeów, może Wawel będzie mógł być otwarty dłużej, może teatry będą grać latem, może pojawią się tłumaczenia spektakli, może ktoś jeden weźmie się za promocję miasta...